Overproduction trong Lean Manufacturing và Bối Cảnh Trung Quốc Ngày Nay

Đỗ Ngọc Minh

Overproduction trong Lean Manufacturing và Bối Cảnh Trung Quốc Ngày Nay

Trong nguyên tắc Lean Manufacturing, "Overproduction" (sản xuất thừa) là một trong bảy loại lãng phí, xảy ra khi sản xuất nhiều hơn nhu cầu thực tế, dẫn đến tồn kho dư thừa, chi phí lưu trữ cao và rủi ro hàng hóa lỗi thời. Trong bối cảnh Trung Quốc năm 2025 – quốc gia vẫn là "công xưởng thế giới" với sản lượng sản xuất khổng lồ (khoảng 4.658 nghìn tỷ USD năm 2023, tiếp tục tăng trưởng) – hiện tượng này đang trở thành vấn đề cấp bách. Overproduction ở đây không chỉ là lỗi quản lý doanh nghiệp mà còn xuất phát từ chính sách công nghiệp nhà nước (như "Made in China 2025"), nhu cầu nội địa yếu và cạnh tranh toàn cầu khốc liệt.

Theo các báo cáo, overcapacity (dư thừa công suất) đang gây ra "chiến tranh giá cả" toàn cầu, với lợi nhuận công nghiệp tăng tạm thời nhờ kích thích nhưng nền tảng kinh tế vẫn bất ổn. Dưới đây là phân tích sâu theo hai khía cạnh vi mô và vĩ mô, tập trung vào bối cảnh Mỹ reshoring (chuyển dịch sản xuất về nội địa) và EU de-risking (giảm rủi ro phụ thuộc vào Trung Quốc). 

Phân Tích Vi Mô: Tác Động Đến Doanh Nghiệp Trung Quốc

Ở cấp độ doanh nghiệp (micro), overproduction tạo ra chuỗi lãng phí nội tại, làm suy yếu khả năng cạnh tranh lâu dài của các công ty Trung Quốc. Các nhà sản xuất, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử, thép, ô tô điện và năng lượng tái tạo, thường sản xuất vượt nhu cầu dự báo do áp lực từ trợ cấp nhà nước và chuỗi cung ứng địa phương hóa cao (mục tiêu 70% nội địa hóa theo Made in China 2025).

·       Lãng phí tài nguyên và chi phí: Tồn kho dư thừa chiếm vốn lưu động lớn, với chi phí lưu trữ, bảo quản và logistics tăng vọt. Ví dụ, trong ngành thép, sản lượng dư thừa dẫn đến giá bán giảm mạnh (giá nhà máy giảm liên tục 9 quý đến tháng 6/2025), ép biên lợi nhuận mỏng hơn. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) dễ phá sản vì không thể xoay sở dòng tiền.

·       Rủi ro chất lượng và đổi mới: Sản xuất thừa khuyến khích "sản xuất hàng loạt rẻ tiền" thay vì tập trung vào chất lượng, dẫn đến hàng lỗi thời nhanh chóng (như pin mặt trời dư thừa do công nghệ lỗi thời). Trong bối cảnh chi phí lao động và nguyên liệu tăng (do gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu năm 2025), các công ty phải cắt giảm R&D, làm chậm quá trình nâng cấp lên sản phẩm cao cấp.

·       Ảnh hưởng từ bối cảnh toàn cầu: Mỹ đang thúc đẩy reshoring qua thuế quan mới (2025), khiến đơn hàng từ Mỹ giảm 25% so với năm trước, buộc doanh nghiệp Trung Quốc phải "xả hàng" nội địa hoặc thị trường mới. EU thì áp thuế hải quan nhanh chóng lên hàng giá rẻ từ Trung Quốc (áp dụng từ 2026 nhưng chuẩn bị từ 2025), làm tăng chi phí xuất khẩu và ép doanh nghiệp phải đa dạng hóa – nhưng overproduction làm họ thiếu linh hoạt.

Tổng thể, vi mô cho thấy overproduction không chỉ là lãng phí mà còn là "bẫy nghèo" cho doanh nghiệp, khi họ bị kẹt trong vòng lặp sản xuất giá rẻ thay vì chuyển dịch sang giá trị cao.

Phân Tích Vĩ Mô: Tác Động Đến Kinh Tế Quốc Gia và Toàn Cầu

Ở cấp độ quốc gia và toàn cầu (macro), overproduction của Trung Quốc đang tạo ra bất ổn hệ thống, với dư thừa công suất (overcapacity) lan tỏa như "cú sốc Trung Quốc" (China shock), làm méo mó thương mại thế giới. Nhu cầu nội địa yếu (do bất động sản suy thoái và tiêu dùng thấp) là nguyên nhân chính, dẫn đến thặng dư thương mại khổng lồ (tăng 775 tỷ USD từ 2019-2023), nhưng nay đang đảo ngược do rào cản thương mại.

·       Tác động nội tại Trung Quốc: Overproduction gây lạm phát âm (GDP deflator giảm 9 quý liên tiếp đến 2025)- Lạm phát âm, còn gọi là giảm phát, là tình trạng mức giá chung của hàng hóa và dịch vụ trong nền kinh tế giảm liên tục theo thời gian, làm tăng sức mua của đồng tiền. Điều này xảy ra khi cung hàng hóa vượt quá cầu, hoặc khi có ít tiền/tín dụng trong lưu thông, phá sản hàng loạt doanh nghiệp (đặc biệt ngành sản xuất truyền thống), và thất nghiệp tăng (dù lợi nhuận công nghiệp tăng tạm thời nhờ kích thích). 

CChính phủ đang cố cân bằng bằng kế hoạch 5 năm mới (hướng đến nhu cầu nội địa), nhưng overcapacity vẫn đe dọa tăng trưởng GDP (dự báo chỉ 4-5% năm 2025).

·       Bối cảnh Mỹ reshoring: Mỹ đang đẩy mạnh tái công nghiệp hóa, với reshoring tăng nhờ thuế quan Trump 2025 (lên đến 60% với hàng Trung Quốc), khuyến khích "China-plus-one" (đa dạng hóa sang Việt Nam, Mexico). Kết quả: Xuất khẩu Trung Quốc sang Mỹ giảm mạnh, buộc overproduction "chảy" sang các thị trường khác, làm giảm sức cạnh tranh toàn cầu của Trung Quốc và tăng căng thẳng địa chính trị.

·       Bối cảnh EU de-risking: EU cam kết "de-risking không decoupling", tập trung giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc (như chip và khoáng sản hiếm). Các biện pháp như thuế quan lên hàng giá rẻ (từ 2026, nhưng giám sát từ 2025) và kiểm soát xuất xứ đã làm xuất khẩu Trung Quốc sang EU giảm, gây "cú sốc" cho ngành công nghiệp châu Âu. Overproduction Trung Quốc bị coi là "vũ khí hóa" thương mại, đe dọa việc làm châu Âu và làm chậm chuyển đổi xanh.

 

Bài Học Rút Ra Từ Việc Biến Một Quốc Gia Thành "Công Xưởng Thế Giới"

Mô hình "công xưởng thế giới" đã giúp Trung Quốc tăng trưởng thần kỳ (từ 625 tỷ USD sản xuất năm 2004 lên 4.658 nghìn tỷ năm 2023), nhưng overcapacity năm 2025 tiết lộ những bài học đắt giá:

1.   Nhu Cầu Nội Địa Là Nền Tảng: Overproduction bùng nổ vì phụ thuộc xuất khẩu (Mỹ/EU chiếm tỷ lệ lớn), dẫn đến thặng dư thương mại nhưng kinh tế nội tại yếu (tiêu dùng chỉ bằng nửa thế giới với thép). Bài học: Phải xây dựng thị trường nội địa mạnh mẽ qua cải cách xã hội và kích thích tiêu dùng, tránh "bẫy thu nhập trung bình".

2.   Đa Dạng Hóa Thay Vì Tập Trung Giá Rẻ: Chính sách như Made in China 2025 thúc đẩy nâng cấp (từ lắp ráp sang công nghệ cao), nhưng trợ cấp mù quáng tạo overcapacity. Bài học cho các nước như Việt Nam: Đừng chỉ làm "công xưởng phụ" mà đầu tư R&D, đa dạng thị trường (ASEAN, châu Phi) và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững.

3.   Rủi Ro Địa Chính Trị và Bền Vững: Làm "công xưởng" dễ bị "de-risking" từ đối tác lớn, gây bất ổn (như thuế quan Mỹ 2025). Bài học: Cân bằng quan hệ quốc tế, tuân thủ quy tắc thương mại toàn cầu, và ưu tiên xanh (overproduction gây ô nhiễm lớn). Cuối cùng, mô hình này chứng minh rằng tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ là không bền vững; cần chuyển sang "kinh tế chất lượng cao" để tránh vòng lặp khủng hoảng.